Ὁ πλατωνικὸς κόσμος τῶν Ἰδεῶν

π. Δημητρίου Ν. Θεοδωροπούλου

Τὸ παρὸν ἀποτελεῖ περιεχόμενο ὁμιλίας μας, ἡ ὁποία ἔχει ἀναρτηθεῖ στὸ YouTube.
Ἡ ὁμιλία συνοδεύεται ἀπὸ διαφάνειες PowerPoint, ποὺ προβάλλονται στὸ βίντεο.
Μπορεῖτε νὰ τὴν παρακολουθήσετε στὴν παρακάτω διεύθυνση.
➡️ Πατῆστε ἐδῶ γιὰ τὸ βίντεο

Ε

ἴπαμε τὴν περασμένη φορὰ δυὸ λόγια γιὰ τὴν Δογματικὴ καὶ πῶς αὐτὴ ὁρίζεται ἀπὸ τοὺς θεολόγους.

Πρωταρχικὴ πηγὴ τῆς Δογματικῆς γιὰ μᾶς τοὺς Ὀρθοδόξους εἶναι ἡ  ἀποστολικὴ ἐμπειρία· διότι οἱ ἀπόστολοι βίωσαν τὴν πληρότητα τῆς ἐν Χριστῷ ἀποκαλύψεως καὶ ἔδωσαν τὴν περὶ αὐτῆς μαρτυρία.

Ὅμως δὲν ἀρχίζει μὲ τοὺς ἀποστόλους ἡ θεία ἀποκάλυψη· ἀρχίζει μὲ τὴν δημιουργία τοῦ κόσμου, ὅπως ἐξηγήσαμε. Ὁ Θεὸς ἀποκαλύπτεται καὶ διὰ τῆς κτίσεως, διὰ τῶν δημιουργημάτων του δηλαδή.

Τὸν τρόπο αὐτὸν τῆς ἀποκαλύψεως ἡ δυτικὴ συστηματικὴ θεολογία ὀνόμασε «φυσικὴ ἀποκάλυψη» — τὴν ὁποίαν καὶ ἀντιδιαστέλλει πρὸς τὴν «ὑπερφυσικὴ ἀποκάλυψη».

Στὴν πατερικὴ παράδοση ἀπαντᾶ διάκριση ἀνάμεσα στὴν γνώση τοῦ Θεοῦ διὰ τῆς κτίσεως καὶ στὴν προσωπικὴ ἐν Χριστῷ ἀποκάλυψη, ὅμως ἡ διάκριση αὐτὴ δὲν συνιστᾶ θεωρία δύο αὐτοτελῶν εἰδῶν ἀποκαλύψεως (φυσικὴ - ὑπερφυσική).

Ἀκολουθήσαμε τὸν Μ. Ἀθανάσιο καὶ εἴδαμε τί λέει σὲ δύο ἔργα του γιὰ τὸν τρόπο ἀποκαλύψεως τοῦ Θεοῦ μέσῳ τῆς κτίσεως.

Ἂς δοῦμε τώρα καὶ τὴν διδασκαλία ἑνὸς ἄλλου κορυφαίου θεολόγου τῆς Ἐκκλησίας μας, τοῦ ἁγίου Μαξίμου τοῦ Ὁμολογητοῦ — ἀντλεῖ καὶ αὐτὸς ἀπὸ τὴν ἴδια (τὴν μία) πηγὴ τῆς σοφίας, ὅπως ὅλοι φυσικὰ οἱ Πατέρες. 

Ὅταν ρωτήθηκε ὁ οὐρανοφάντωρ Μάξιμος· «ποιά εἶναι τὰ ἀόρατα τοῦ Θεοῦ;» γιὰ τὰ ὁποῖα μιλάει ὁ ἀπ. Παῦλος στὴν πρὸς Ρωμαίους ἐπιστολή του, ἀπήντησε μὲ λόγους ὑψηλῆς θεολογικῆς πνοῆς.

Ἀόρατα εἶναι οἱ λόγοι τῶν ὄντων, δηλαδὴ τὰ θεῖα νοήματα ποὺ ἐνυπάρχουν στὴν κτίση καὶ ἀποκαλύπτουν τὴ σοφία τοῦ Θεοῦ. Δὲν εἶναι ἡ θεία οὐσία. Ἀγαθὰ θελήματα συνηθίζουν νὰ ὀνομάζουν τοὺς λόγους τῶν ὄντων οἱ θεῖοι ἄνδρες (ἀναφέρεται ἐξόχως στὸν ἀγαπημένο του Διονύσιο Ἀρεοπαγίτη, τὴν θεολογικὴ σκέψη τοῦ ὁποίου καὶ κληρονόμησε ὁ θεῖος Μάξιμος). Οἱ λόγοι αὐτοὶ «ἀπὸ τῶν ποιημάτων νοούμενοι καθορῶνται», γίνονται δηλαδὴ κατανοητοὶ καὶ ὁρατοὶ μέσῳ τῶν δημιουργημάτων. Ὅλα τὰ ἔργα τοῦ Θεοῦ μᾶς φανερώνουν κρυφίως τοὺς λόγους γιὰ τοὺς ὁποίους δημιουργήθηκαν· τὸ καθένα μαρτυρεῖ τὸν σκοπὸ τῆς ὑπάρξεώς του (Ἅγιος Μάξιμος ὁ Ὁμολογητής, Πρὸς Θαλάσσιον, περὶ διαφόρων ἀπόρων, PG 90, 296A).

Μᾶς θυμίζει ὁ μέγας θεολόγος μας ἐδῶ καὶ τὸ ψαλμικό· «οἱ οὐρανοὶ διηγοῦνται δόξαν Θεοῦ, ποίησιν δὲ χειρῶν αὐτοῦ ἀναγγέλλει τὸ στερέωμα» (Ψαλμ. ιη΄ [18], 2). 

Κάθε νοήμων ἄνθρωπος μπορεῖ νὰ ἀκούσει τοὺς οὐρανοὺς νὰ διηγοῦνται διὰ τῆς μεγαλοπρεποῦς ἁρμονίας καὶ τοῦ κάλλους τους τὴν ἔνδοξο σοφία καὶ δύναμη τοῦ Θεοῦ ποὺ τοὺς δημιούργησε. Τὸ στερέωμα ἐξαγγέλλει τὴν ὑπερθαύμαστο κτίση, ποὺ εἶναι ποίημα τῶν χειρῶν του. 

Στὸν ὑπέροχο ψαλμὸ τοῦ Δαυῒδ ὅλα ἀναγγέλλουν τὴν γνώση τοῦ Θεοῦ. Ἐναρμόνιοι φθόγγοι παντοῦ διαχέονται καὶ μυστικῶς συνυφαίνονται σὲ μία συμφωνικὴ ὑφὴ γιὰ νὰ διαλαλήσουν τὰ μεγαλεῖα του. Ἂς θυμηθοῦμε καὶ κάποιους ἀπὸ τοὺς ἑπόμενους στίχους τοῦ ψαλμοῦ αὐτοῦ. 

«Ἡμέρα τῇ ἡμέρᾳ ἐρεύγεται ῥῆμα, καὶ νὺξ νυκτὶ ἀναγγέλλει γνῶσιν. οὐκ εἰσὶ λαλιαὶ οὐδὲ λόγοι, ὧν οὐχὶ ἀκούονται αἱ φωναὶ αὐτῶν· εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγγος αὐτῶν καὶ εἰς τὰ πέρατα τῆς οἰκουμένης τὰ ῥήματα αὐτῶν. ἐν τῷ ἡλίῳ ἔθετο τὸ σκήνωμα αὐτοῦ· καὶ αὐτὸς ὡς νυμφίος ἐκπορευόμενος ἐκ παστοῦ αὐτοῦ, ἀγαλλιάσεται ὡς γίγας δραμεῖν ὁδὸν αὐτοῦ. ἀπ᾿ ἄκρου τοῦ οὐρανοῦ ἡ ἔξοδος αὐτοῦ, καὶ τὸ κατάντημα αὐτοῦ ἕως ἄκρου τοῦ οὐρανοῦ, καὶ οὐκ ἔστιν ὃς ἀποκρυβήσεται τῆς θέρμης αὐτοῦ» (Ψαλμ. ιη΄ 3-7).

Οἱ λόγοι τῶν ὄντων

Θὰ ἦταν παράλειψη νὰ προσπεράσουμε τὴν «περὶ τῶν λόγων τῶν ὄντων» θεωρία τοῦ ἁγίου Μαξίμου τοῦ Ὁμολογητοῦ, ἀρκούμενοι σὲ μία ἀκροθιγῆ μόνον ἀναφορὰ — τὴν ὡς ἄνω.

Δὲν εἶναι εὔκολο βέβαια νὰ κατανοήσει κανεὶς τὴν ἐν λόγῳ διασκαλία, πολλῷ δὲ μᾶλλον νὰ τὴν ἐξηγήσει. Θὰ προσπαθήσουμε ὅμως. Μόνο ποὺ θὰ χρειασθεῖ ἱκανὴ προσοχή· διότι ἀναγκαστικὰ θὰ πρέπει νὰ ἀνατρέξουμε στὴν φιλοσοφία· ἐκεῖ βρίσκεται ἡ ἄκρη τοῦ νήματος. Ἄλλως, ὅ,τι ποῦμε θὰ εἶναι μετέωρο.

Ξεκινοῦμε λοιπὸν ἀπὸ τὸν θεῖον Πλάτωνα. 

Θεμέλιο τοῦ φιλοσοφικοῦ του συστήματος, ὡς γνωστόν, ἡ θεωρία τῶν Ἰδεῶν. Αὐτὴ διαπερνᾶ τὸ σύνολο τῆς θεωρητικῆς καὶ πρακτικῆς φιλοσοφίας του.

Τί εἶναι οἱ Ἰδέες στὸν Πλάτωνα; 

Μὲ μία λέξη, ἀρχέτυπα· δηλαδὴ τὰ τέλεια πρότυπα τῶν αἰσθητῶν πραγμάτων καὶ τῶν ἐννοιῶν. 

Μὴ νομίσει κανεὶς ὅτι πρόκειται γιὰ ψιλὰ νοητικὰ σχήματα· Ὄχι. Στὸν Πλάτωνα τὸ νοητὸν δηλώνει τρόπον ὑπάρξεως. Οἱ Ἰδέες (ἢ Εἴδη) εἶναι αὐθυπόστατες πραγματικότητες, τὰ ὄντως ὄντα. 

Ὁ Πλάτων δηλαδὴ διακρίνει δύο κόσμους.

α) Τὸν κόσμο τῶν αἰσθητῶν πραγμάτων, ποὺ εἶναι μεταβαλλόμενος καὶ ἀποτελεῖ ἀτελῆ ἀντανάκλαση τῶν Ἰδεῶν.

β) Τὸν κόσμο τῶν Ἰδεῶν, ποὺ εἶναι τέλειος καὶ ἀμετάβλητος.

Οἱ Ἰδέες εἶναι ἀΐδιες· οὔτε ἀρχὴ ἔχουν οὔτε τέλος, οὔτε γένεση οὔτε φθορά.

Εἶναι τέλειες· τὸ ἰδανικὸ πρότυπο κάθε πράγματος. 

Ὑπάρχουν καθ' ἑαυτές· δὲν χρειάζονται τὰ αἰσθητὰ πράγματα γιὰ νὰ ὑπάρξουν.

Παραδείγματα Ἰδεῶν

Ἂς ἀναφέρουμε κάποια παραδείγματα γιὰ νὰ καταλάβουμε τί ἀκριβῶς ἐννοεῖ μὲ τὸν ὅρο Ἰδέα ὁ Πλάτων.

Ἡ Ἰδέα τῆς Ἰσότητος. Στὸν Φαίδωνα (72e-77a), ὅπου ὁ κορυφαῖος φιλόσοσφος προσπαθεῖ νὰ στηρίξει τὴν θεωρία ὅτι ἡ γνώση εἶναι ἀνάμνηση [1], φέρει διὰ στόματος Σωκράτους τὸ ἑξῆς παράδειγμα.

[1] Θὰ ἔχετε ἀκούσει γιὰ τὴν ἐτυμολόγηση τῆς λέξεως ἀλήθεια ἀπὸ τὸ α- (ἄλφα στερητικὸν) καὶ τὴν λήθη. Δηλαδὴ ἀ-λήθεια = μὴ λήθη.

Δύο ξύλα, λέει, «ποτὲ μὲν δοκεῖ ἴσα, ποτὲ δὲ ἄνισα»· ἄλλοτε μᾶς φαίνονται ἴσα μεταξύ τους, ἄλλοτε ἄνισα. Τὰ διακρίνει ἡ μεταβλητότης, σὲ κάτι ὑστεροῦν. 

Γιὰ νὰ ποῦμε ὅμως ὅτι ὑστεροῦν, θὰ πρέπει νὰ ἔχουμε ἤδη ἕνα μέτρο σύγκρισης. Δὲν μποροῦμε νὰ διαπιστώσουμε ἔλλειψη, ἂν δὲν γνωρίζουμε τί εἶναι τὸ πλῆρες. 

Ἑπομένως, ὅπως συμπεραίνει ὁ Πλάτων, ἀναγκαίως ὑπάρχει τὸ ἴσον καθ' ἑαυτὸ («αὐτὸ τὸ ἴσον»), ἡ καθαρὴ δηλαδή, ἡ ἀπόλυτη Ἰσότης. Εἶναι κάτι ποὺ δὲν φαίνεται μὲ τὶς αἰσθήσεις, διότι δὲν ὑπάρχει τελεία ἰσότης στὸν κόσμο τῶν πραγμάτων, ὁδηγεῖ ὅμως τὴν σκέψη μας στὴν ἀναγνώριση τῆς τελείας ἰσότητος, ἀκόμη καὶ ὅταν τὰ πράγματα γύρω μας εἶναι ἀτελῆ. 

Τελικὸ συμπέρασμα. Ὑπάρχει ἡ Ἰδέα τῆς Ἰσότητος ὡς ἕνα νοητὸ ἀντικείμενο, τέλειο, αἰώνιο, ἀμετάβλητο· ἐξ αὐτῆς γνωρίζουμε τὴν ἔννοια τῆς ἰσότητος — ἐκ τοῦ ὅτι δηλαδὴ ὑπάρχει ἡ Ἰδέα τῆς ἰσότητος.

Ἡ Ἰδέα τοῦ Κάλλους. Ὁμιλεῖ γι' αὐτὴν σὲ ἄλλο ἔργο του, τὸ Συμπόσιον (ἢ Περὶ Ἔρωτος). Ἐδῶ κάνει λόγο γιὰ ἀναβάσεις ἀπὸ τὰ αἰσθητὰ πρὸς τὰ νοητὰ καὶ «οὐράνια».

Στὸν διάλογο τῆς Διοτίμας μὲ τὸν Σωκράτη (στίχ. 210a-212a) περιγράφει τὴν κίνηση τῶν ἀναβαθμῶν αὐτῶν πρὸς ὅλο καὶ καθαρώτερο κάλλος, μέχρι τὸ «καθαπλῶς» (καθ' ἑαυτὸ) ὡραῖον. Πῶς φθάνουμε ἐκεῖ;

Βλέπουμε, λέει, σ' αὐτὸν τὸν κόσμο ὡραῖα σώματα, ὄμορφα ἔργα τέχνης καὶ ἄλλα πράγματα ποὺ μᾶς ἐντυπωσιάζουν μὲ τὸ κάλλος τους. Ὅμως — ὅπως καὶ παραπάνω μὲ τὴν ἰσότητα — ἡ ὡραιότης σχετικοποιεῖται, εἶναι μερικὴ καὶ μεταβλητή. Μπορεῖ τὸ ἕνα νὰ μᾶς φαίνεται ὡραῖο καὶ τὸ ἄλλο λιγότερο. 

Ἐν τούτοις, ἡ ψυχὴ ἀναγνωρίζει τὸ καθ' ἑαυτὸ ὡραῖον, τὸ Κάλλος («τὸ ἐν αὑτῷ καλὸν ὄν»), τουτέστι τὴν καθαρή, ἀπόλυτη Ὀμορφιά· γνωρίζει τὴν Ἰδέα τοῦ Κάλλους, ποὺ εἶναι οὐσία νοητή, τέλεια, αἰώνια, ἀμετάβλητη. Ὅσα ἐμεῖς θεωροῦμε ὡραῖα μετέχουν ἀκριβῶς σ' αὐτὴν τὴν Ἰδέα.

Ἡ Ἰδέα τοῦ Ἀγαθοῦ. Εἶναι ἡ ὑπέρτατη ἀρχή. Γι' αὐτὴν κάνει λόγο ὁ Πλάτων κυρίως στὴν Πολιτεία του (506d–509b). 

Πολλὰ ὡραῖα καὶ ἀγαθὰ πράγματα λέμε πὼς ὑπάρχουν. Στὸ καθένα ἀπὸ αὐτὰ δίνουμε ἕναν χαρακτηρισμό, τὸ ξεχωρίζουμε μὲ ἰδιαίτερο ὄνομα. Ὑπάρχει ὅμως καὶ τὸ ἀγαθὸν καθ' αὑτό, δηλαδὴ ἡ Ἰδέα τοῦ Ἀγαθοῦ. Μὲ βάση αὐτὴν ὀνομάζουμε τὸ καθένα ἀπὸ τὰ πράγματα ὡς «ἐκεῖνο ποὺ εἶναι» («ὃ ἔστιν ἕκαστον προσαγορεύομεν»).

«Καὶ τὰ μὲν δὴ ὁρᾶσθαί φαμεν, νοεῖσθαι δ᾽ οὔ, τὰς δ᾽ αὖ ἰδέας νοεῖσθαι μέν, ὁρᾶσθαι δ᾽ οὔ»· καὶ λέμε γιὰ ἐκεῖνα τὰ πολλὰ ὅτι τὰ βλέπουμε καὶ ὄχι ὅτι τὰ νοοῦμε, ἐνῷ γιὰ τὶς Ἰδέες ὅτι τὶς νοοῦμε, δὲν τὶς βλέπουμε ὅμως. (Πλάτων, Πολιτεία, 507b).

Ὁ Πλάτων στὴν Πολιτεία ὀνομάζει τὸ ἀγαθὸν βασιλιὰ τοῦ νοητοῦ κόσμου, παρομοιάζοντάς το μὲ τὸν ἥλιο, τὸν βασιλιὰ τοῦ ὁρατοῦ κόσμου. Ὅπως χωρὶς τὸ φῶς τοῦ ἡλίου δὲν μποροῦμε νὰ διακρίνουμε τὰ ὁρατὰ πράγματα, ἔτσι καὶ χωρὶς τὸ φῶς τοῦ Ἀγαθοῦ δὲν μποροῦμε νὰ κατανοήσουμε τὰ νοητά.

Μὲ τὸ παράδειγμα αὐτὸ θέλει νὰ τονίσει ὅτι ἡ Ἰδέα τοῦ Ἀγαθοῦ δὲν εἶναι ἁπλῶς μία Ἰδέα ἀνάμεσα σὲ ὅλες τὶς ἄλλες· εἶναι κάτι παραπάνω, κάτι περισσότερο. Εἶναι ἡ ἀρχὴ ποὺ καθιστᾶ τὶς Ἰδέες γνωστὲς καὶ τὰ ὄντα ὑπάρχοντα. Ὅπως ὁ ἥλιος δὲν εἶναι ἁπλῶς ἕνα ἀκόμη ὁρατὸ σῶμα, ἀλλὰ ἡ αἰτία τῆς ὁρατότητος, ἔτσι καὶ τὸ Ἀγαθὸν δὲν εἶναι ἁπλῶς μία ἀκόμη οὐσία, ἀλλὰ ἡ αἰτία τῆς οὐσίας καὶ τῆς γνώσεως. 

Ὅλες οἱ Ἰδέες εἶναι οὐσίες γιὰ τὸν Πλάτωνα, ὄντα, ἀεὶ ὄντα, τὰ ὄντως ὄντα· τὸ ἀγαθὸν ὅμως εἶναι «ἐπέκεινα τῆς οὐσίας». Αὐτὸ δὲν σημαίνει ὅτι δὲν εἶναι οὐσία, ἀλλ' ὅτι εἶναι ἡ ἀρχὴ ποὺ θεμελιώνει τὴν οὐσία τῶν ἄλλων Ἰδεῶν, ἡ αἰτία τοῦ εἶναι καὶ τῆς νοητότητός τους. Δὲν σημαίνει ἄρνηση τῆς οὐσίας δηλαδή, ἀλλ' ὑπέρβασή της. 

Ὑπερέχει λοιπὸν ὀντολογικῶς τὸ Ἀγαθὸν. Εἶναι ἀρχή, πηγή, θεμέλιον. 

Κατ' ἀνάλογο τρόπο ὁ Πλάτων μιλάει στὰ ἔργα του γιὰ τὴν Ἰδέα τῆς Δικαιοσύνης, τῆς Ἀρετῆς, τῆς Σοφίας κ.λπ.

Ἀλλὰ καὶ γιὰ τὶς Ἰδέες τῶν ὑλικῶν πραγμάτων κάνει λόγο (π.χ. τραπέζι), ἢ τὶς Ἰδέες τῶν φυσικῶν ὄντων (ζῶον, δένδρον, ποταμὸς κ.λπ.).

Καθ' ὅμοιον τρόπο ἀναφέρεται στὶς Ἰδέες τῶν γεωμετρικῶν σχημάτων (κύκλος, τρίγωνον, γραμμή), τῶν μαθηματικῶν ἐννοιῶν κ.λπ.

Διότι οἱ Ἰδέες γι' αὐτὸν καλύπτουν ὅλα τὰ πεδία τῆς πραγματικότητος.

✅Δὲν εἶχα κατὰ νοῦ νὰ πῶ τόσα πολλὰ γιὰ τὶς πλατωνικὲς Ἰδέες. Σκέφθηκα ὅμως ὅτι δοθείσης τῆς εὐκαιρίας, καλὸ θὰ ἦταν νὰ ἐπεκτείνουμε λίγο τὴν ἀναφορά μας στὴν καίριας σημασίας αὐτὴ φιλοσοφικὴ θεωρία, ὥστε νὰ γνωρίσουν κάποιες βασικὲς πτυχές της καὶ ἐκεῖνοι ἐκ τῶν φίλων καὶ ἀδελφῶν ποὺ ἔχουν διαβάσει ἢ ἀκούσει περὶ αὐτῆς καὶ ἔχουν μείνει μὲ ἀπορίες.

Τί νὰ συγκρατήσουμε ἀπὸ ὅλα αὐτά;

• Οἱ Ἰδέες κατὰ τὸν Πλάτωνα εἶναι ὀντολογικὲς πραγματικότητες· εἶναι ὄντα δηλαδή, τὰ ὄντως ὄντα.

• Βάσει τῶν Ἰδεῶν (δηλαδὴ ἔχοντας αὐτὲς ὡς πρότυπα) εἶναι ὑποχρεωμένος νὰ δώσει μορφὴ στὸν κόσμο ὁ θεὸς δημιουργὸς — αὐτὸς διακρίνεται ἀπὸ τοὺς ἄλλους θεούς.

• Συνεπῶς, οἱ Ἰδέες ὑπέρκεινται τῶν θεῶν.

• Οἱ Ἰδέες ἀποτελοῦν τὰ πρότυπα ὅλων τῶν αἰσθητῶν πραγμάτων.

• Εἶναι τέλειες καὶ ἀμετάβλητες. Τὰ αἰσθητὰ εἶναι ἀτελῆ καὶ μεταβλητά.

• Ἡ γνωσιολογία τοῦ Πλάτωνος στηρίζεται καὶ αὐτὴ στὴν θεωρία τῶν Ἰδεῶν. Ἀληθινὴ γνώση εἶναι μόνον ἐκείνη ποὺ πηγάζει ἀπὸ τὸν κόσμο τῶν Ἰδεῶν, τὸν ἀμετάβλητο καὶ ἀληθινό. Ἡ γνώση τῶν αἰσθητῶν εἶναι σχετική, διότι τὰ αἰσθητὰ διαρκῶς μεταβάλλονται, εἶναι τρεπτά.

Στὴν παρακάτω εἰκόνα, ἡ ὁποία ἀποτελεῖ ψηφιακὴ δημιουργία μὲ τὴν συνδρομὴ τῆς τεχνητῆς νοημοσύνης, ἀποδίδεται σχηματικῶς τὸ κοσμοείδωλον τοῦ Πλάτωνος, ὅπως δύναται νὰ συναχθεῖ ἐκ τῶν ἔργων αὐτοῦ.